Nieważność wyroku z powodu nienależytego obsadzenia sądu

I. Pojęcie nienależytego obsadzenia sądu

Wyrok^[1] wydany przez sąd, który nie jest należycie obsadzony, jest nieważny (§ 177 L . 2 p. c .^[2]^[3] 2) 3).

Nienależyte obsadzenie sądu może zajść nie tylko wtedy, gdy wyrok zapada w senacie, lecz i wtedy, gdy wydaje go sędzia pojedynczy, ustawa pod tym względem nie czyni różnicy, obsadzenie zaś sądu jest nienależyte, jeżeli sędzia, któremu wyłączne rozstrzygnięcie sprawy powierzono, nie posiada wszelkich ustawowych wymogów.

Nie wszystkie jednak przypadki, w których osoba wydająca wyrok nie posiada ustawowych kwalifikacyi, podpadają pod pojęcie nienależytego obsadzenia sądu, pod tym względem należy poczynić ograniczenie.

a) By można przyjąć, że zachodzi nienależyte obsadzenie sądu, musi istnieć orzeczenie sądowe; gdzie brak sądu, tam wcale nie może powstać kwestya, czy był on prawidłowo obsadzony.

Jeżeli orzeczenie wydała osoba, która wcale nie jest zamianowana sędzią, wówczas nie pochodzi ono od sądu, wyrok nie istnieje wcale, chociażby nawet enuncyacya posiadała zewnętrzne cechy wyroku. Orzeczenie tego rodzaju nie ma żadnych skutków prawnych, obalenie jego nie jest wcale potrzebne, na prawomocność takiego wyroku nie można się powołać, jak nie można uzyskać jego wykonania^[4]. Każdy wy rok pochodzący od sądu istnieje tak długo, dopóki nie został uchylony wskutek założenia zwyczajnego albo też nadzwyczajnego środka prawnego, dopóki to nie nastąpi, ma on wszelkie skutki wyroku, a strona w innym procesie lub postępowaniu egzekucyjnem nie może się powołać na wady, któreby uzasadniały oba lenie. Orzeczenia, które wydała osoba nie będąca sędzią, nie potrzeba zaczepiać, jest ono samo przez się aktem pozbawionym wszelkiej doniosłości, egzekucyi na pod stawie takiego orzeczenia nie można zezwolić, a strony mogą w nowym procesie o ten sam przedmiot wyto czonym zarzucić, że orzeczenie poprzednie jako nie- sądowe nie ma mocy prawomocności.

Na równi z wyrokiem wydanym przez osobę, która nie jest sędzią, postawić należy wyrok wydany przez sędziego, który zamianowany jest sędzią przysądzie innym, a nie przy tym, od którego orzeczenie pochodzi. Temu sędziemu przysługuje prawo wydawania wyroku w zastępstwie sądu, dla którego jest sędzią zamianowany, posiada on zdolność wydawania wyroku w sprawie, która nie podlega jurysdykcyi tego sądu, lecz innego^[5], ale nie wolno mu sądzić dla sądu, którego nie jest członkiem. Jeżeliby sędzia wydał wy rok w sądzie, dla którego nie jest zamianowany, stałby jego wyrok na równi z wyrokiem osoby prywatnej i dlatego należałoby go uważać za akt niesądowy^[6].

Tak, jak sędzia nie może rozstrzygać sporu w sądzie, którego nie jest członkiem, tak też nie może wy dawać orzeczenia osoba, która była wprawdzie sędzią, którą jednak z urzędu zwolniono bądź w drodze dyscyplinarnej, bądź też na skutek prośby o przeniesienie w stan spoczynku^[7]. Z chwilą zwolnienia ze służby sędzia staje się osobą prywatną i wyroku więcej wy dawać nie może, gdyby zaś wyrok wydał, należy orzeczenie postawić na równi z enuncyacyą osoby, która wcale sędzią nie jest^[8].

Osoba, która za sędziego nie ma być uważana, może wydać orzeczenie albo sama albo też razem z innemi osobami, a więc w senacie. W ostatnim przypadku niewątpliwie nie istnieje orzeczenie sądowe, je żeli żaden ze sędziów, którzy wchodzą w skład senatu, nie jest sędzią, senat taki jest kolegium trzech lub więcej osób, ale nie kolegium sądowem i dlatego jego orzeczenie za wyrok sądowy nie może być uważane.

Jeżeliby jednak tylko niektórzy członkowie senatu nie posiadali kwalitikacyi sędziego, a więc należało ich uważać za osoby prywatne, czy i w tym przypadku należy przyjąć, że wyrok sądowy nie istnieje? Możliwem jest przecież, że większość członków senatu składa się ze sędziów, ta większość może decydować o tern, czy senat jest organem państwowym.

Zdaniem naszem nacisk należy kłaść na to tylko, czy przewodniczącym jest sędzia, czy też osoba, której za sędziego nie można uważać. Przewodniczący reprezentuje senat na zewnątrz, jeżeli on jest sędzią, to i kolegium należy uważać za kolegium sądowe, chociażby nawet członkowie nie posiadali charakteru sędziów^[9], odwrotnie gdy przewodniczący nie ma być uważany za sędziego, senat nie jest senatem sądowym, a wotanci, chociaż są sędziami, mają być uważane za osoby prywatne, które pomagają innej osobie, które jednak nie mogą nadać zebraniu charakteru senatu sądowego.

Jeżeli senat ma być uważany za organ państwo wy, chociaż poszczególni jego członkowie nie są sędziami, to wyrok przez ten senat wydany tak długo jest obowiązujący, dopóki nie zostanie uchylony.

Przypadek powołania do senatu osoby, która nie jest sędzią, jest w praktyce możliwy, tak jeżeli powołuje się sędziego spensyonowanego i od służby uwol nionego, dalej jeżeli się powoła fachowego sędziego obywatelskiego, którego okres urzędowania już się skończył i którego ponownie sędzią nie zamianowano, wreszcie jeżeli się powoła sędziego, który został za mianowany sędzią dla innego okręgu sądowego^[10].

b) Pod pojęcie nienależytego obsadzenia sądu nie podpada nie tylko przypadek wydania wyroku przez osobę, która nie jest sędzią, lecz także i inne przypadki, w których sędzia nie posiadał wszelkich kwalifikacyi do sądzenia.

Gdzie wyrok wydaje sędzia wykluczony albo też uchylony, należałoby przyjąć, że sąd nie jest należycie obsadzony, sędzia bowiem nie powinien brać udziału we wydaniu wyroku, udział jego powoduje zatem nie należyte obsadzenie sądu. Ustawa zajmuje jednak stanowisko inne, współudział sędziego wykluczonego lub skutecznie uchylonego uważa za odrębny powód nieważności 477 L. 1 p. c.) i to po części dalej idący niż powód nieważności z powodu nienależytego obsadzenia, nawet po prawomocności bowiem dopuszcza zaczepienia wyroku z tego powodu (§ 529 L. 1 p. c.). Pojęcie więc nienależytego obsadzenia sądu nie obejmuje pojęcia sędziego wykluczonego lub też uchylonego, jest zatem ciaśniejsze.

Czy jednak to ograniczenie jest jedynem, czy nie należy iść dalej i pod pojęcie sędziego wykluczonego podciągnąć i inne przypadki, w których osoba biorąca udział we wydaniu wyroku nie posiada kwalifikacyi ?

[całość wkrótce]

PRZYPISY:

^[1] To samo dotyczy i uchwał w procesie zapadłych (§ 514 ust. 2 p. c.) jak i uchwał wydanych w postępowaniu niespornem (§ 83 ust. o organiz. sąd.).

^[2]Ustawa wyraża się: „wenn das erkennende Gericht nicht vorschriftsmässig besetzt war“; Bálasits, Ustawa z dnia 1. sierpnia 1895 (procedura cywilna) 1895, str. 307 tłumaczy słowa ustawy: „jeżeli skład sądu orzekającego nie był zgodnym z prze pisami”.

^[3] To samo stanowiła procedura hanowerska z roku 1850 w § 431, Nr. 2 dopuszczając zażalenia nieważności, jeżeli „gegen die über die Besetzung der Gerichte ertheilte Verfassungsvorschrift verstossen ist“ (por. Leonhardt, Die Justizgesetzgebung des Königreiches Hannover 4. wyd. T. II. 1867 ad § 431), Oldenburska z roku 1857 w art. 266 Nr. 4, Wirtemberska z roku 1868 w art. 733 Nr. 1, Bawarska z roku 1869 w art. 788 Nr. 3, projekt hanowerski w § 609 Nr. 1 („wenn das Gericht, welches das Urteil erlassen hat, nicht vorschriftsmässig besetzt war” (por. Struckmann, Entwurf einer allgem. Civilprocessordnung für die deutschen Bundesstaaten 1866 str. 151) projekt niemiecki w § 462 Nr. 1 i stanowi procedura niemiecka z roku 1877 w §§ 513 Nr. 1 i 542 Nr. 1 (obecnie §§ 551 Nr. 1 i 579 Nr. 1).

Wedle dawniejszego prawa austryackiego przyjmowano nieważność, jeżeli sąd nie był należycie obsadzony (por. Harrasowsky, Die Rechtsmittel im Civilprozesse 1879, str. 457); § 159 instr. sąd. z dnia 3. maja 1853 Nr. 81 dz. u. p. stanowił wyraźnie, że nieważność wyroku zachodzi, jeżeli przepisana ilość sędziów bezstronnych nie brała udziału w naradzie „die nach den gegebenen Vorschriften erforderliche Anzahl von unbefangenen Richtern nicht gegenwärtig war” (Por. Füger-Wessely, Gerichtliches Verfahren in Streitsachen 6. wyd. 1856, str. 262, Ullmann, Das österr. Civilprocessrecht 2 wyd. 1887, str. 443).

Projekty austryackie (z roku 1858 w § 554 lit. a, z roku 1866 w § 751 L. 1, z roku 1867 w § 692 L. 1, z roku 1876 w § 509 L. 2 i z roku 1881 w § 512 L. 2) stanowiły, że nieważnym jest wyrok wydany przez sąd nienależycie obsadzony, a także i projekty innych państw zawierały takie same postanowienie (por. Menger, Die Zulässigkeit neuen thatsächlichen Vorbringens in den höheren Instanzen 1873, str. 113 uw. 26).

Prowizoryczna procedura cywilna z dnia 15. września 1852 dla Węgier, Kroacyi i Sławonii i z dnia 3. maja 1852 dla Siedmiogrodu stanowi w § 339 Nr. 1, że wyrok jest nieważnym jeżeli „das Gericht bei Entscheidung des Processes nicht vorschriftmässig besetzt war”.

Wiele obcych ustawodawstw zna zaczepienie wyroku z powodu nienależytego obsadzenia, tak procedura kantonu Zug z r. 1863 (§ 115 lit. a L. 4), kantonu Zurych z roku 1874 (§ 704 L. 3), Appenzell Innerhoden z roku 1892 (art. 102 L. 2), Luzern z roku 1895 (§ 262 L. 4), Schalfhausen z roku 1869 (§ 311 L. 3), gdzie jest mowa o „nicht gehörig besetzte richterliche Behörde” albo „nicht nach Verfassung besetzte richterliche Behörde”, art. 436 lit. d. proces, cywil, kantonu Vaud z roku 1869, art. 339, proc. genewskiej w brzmieniu z roku 1904 („si le tribunal tors de la prononciation, n’etait pas composé comme la loi l’ordonne”), § 39 lit. 1. ust. węgierskiej z roku 1881 (art. 59) (por. Civilprozessordnung und Executionsverfahren Budapest 1882), § 333 Nr. 2 proc. cyw. dla Bośni i i Hercegowiny z roku 1883, procedura hiszpańska z roku 1881 (art. 1693 Nr. 8). Procedura francuska stanowi, że nieważność zachodzi, jeżeli nic przestrzegano formalności, których zachowania wymaga ustawa pod sankcyą nieważności; jeżeli trybunał nie składał się z przepisanej ilości członków, uznaje się wyrok za nieważny (Harrasowsky l. c., str. 24).

^[4] Nussbaum, Die Prozesshandlungen, ihre Voraussetzungen und Erfordernisse, 1908 str. 14.

^[5] Taki wyrok może ulec uchyleniu z powodu niewłaściwości sądu, jeżeli jednak stał się prawomocnym obowiązuje strony bezwarunkowo.

^[6] Jeżeliby sędzia dokonał czynności w okręgu innego sądu (po myśli § 33 n. j.) ma wydać orzeczenie jako członek sądu, dla którego jest zamianowany, a nie w zastępstwie sądu, w obrębie którego czynności dokonał; gdyby to ostatnie nastąpiło orzeczenie nie byłoby aktem sądowym. Czy zachodzą wymogi uprawniające sędziego do działania sędziego poza okręgiem sądowym, ma być badane w toku instancyi, przekroczenie jurysdykcyi nie powoduje jednak nieważności aktu.

^[7] Inaczej ma się rzecz ze sędzią, któremu udzielono urlopu, a który mimo to brał udział we wydaniu wyroku. W tym przypadku sędzia nie tylko ma być uważany za sędziego, lecz po siada także uprawnienie do sądzenia, sędziemu wolno usunąć się od sprawowania obowiązków, gdy tego jednak nie czyni orzeczenie nie staje się wadliwem.

Sędzia zawieszony w urzędowaniu w toku postępowania dyscyplinarnego (§ 29 ust. z d. 21. maja 1868 Nr. 46 dz. u. p.) nie ma prawa sądzić.

^[8] Löffler, Über unheilbare Nichtigkeit im österreichischen Strafverfahren w Grünhuta Zeitschrift für das Privat- und öff. Recht der Gegenwart T. 31 (1904 str. 514 i n.).

^[9] Por. Trutler, Das österr. Civilprozessrecht 1897, str. 284.

^[10] W ten sposób postępowano przez jakiś czas w Czechach; w okręgach czysto niemieckich fachowi sędziowie obywatelscy nie rozumieli po czesku, nie mogli więc brać udziału w rozprawach, które należało prowadzić w języku czeskim; aby prowadzenie rozprawy umożliwić powoływano fachowego sędziego obywatelskiego z okręgu czeskiego i przy pomocy jego prowadzono rozprawę. Zdaniem naszem, ten sędzia za sędziego nie mógł być uważany, został bowiem zamianowany sędzią dla innego okręgu sądowego.

Od przypadku powołania sędziego do rozprawy należy odróżnić przeniesienie sędziego do innego okręgu sądowego zarządzone przez powołaną do tego władzę administracyjno-sądową; w tym przypadku sędzia przeniesiony jest członkiem sądu i jako taki może fungować bądź jako sędzia samoistny, bądź jako członek senatu. Czy przeniesienie jego odbyło się prawidłowo, czy więc zachodziły wymogi ustawowe przeniesie nie uzasadniające, jest obojętne i nie może być w procesie badane, z chwilą przeniesienia została osoba sędzią w sądzie nowym i może jako taka w zastępstwie tego sądu wydawać orzeczenia.