KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWA
“HOLOCAUST AND INTERNATIONAL LAW”,
ODESSA, 25-26 PAŹDZIERNIKA 2018 R.

W dniach 25-26 października 2018 r. w Domu Uczonych w Odessie odbyła się międzynarodowa konferencja pt. “Holocaust and International Law”. Poświęcona została ona 70. rocznicy przyjęcia przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa 9 grudnia 1948 r. Konferencja nawiązała do wymordowania ludności żydowskiej Odessy w magazynach prochowych w 1941 r.

Organizatorami konferencji byli: Ukraińskie Stowarzyszenie Prawa Międzynarodowego, Muzeum Holokaustu w Odessie oraz Fundusz na rzecz wspierania badań podstawowych (Фонд підтримки фундаментальних досліджень). Celem przedsięwzięcia było ukazanie wpływu Holocaustu na kształtowanie doktryny i praktyki prawa międzynarodowego w zakresie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, a także refleksja nad tymi tragicznymi zdarzeniami w międzynarodowej świadomości prawnej.

Tematyka konferencji obejmowała rozwój prawa międzynarodo- wego w kontekście zrozumienia koncepcji Holocaustu; zagadnienia odpowiedzialności za zbrodnie ludobójstwa; kwestie współczesnych interpretacji Holocaustu przez międzynarodowych prawników; znaczenie wyroków Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze w teorii i praktyce współczesnego prawa międzynarodowego; ewolucja zrozumienia zbrodni ludobójstwa w doktrynie prawa międzynarodowego; wpływ pojęcia zbrodni ludobójstwa na rozwój międzynarodowego prawa humanitarnego; problemy restytucji szkód po II wojnie światowej i we współczesnych stosunkach międzynarodowych; proces współpracowników Hitlera w Bukaresz- cie i jego konsekwencje.

W konferencji udział wzięli znani eksperci prawa międzynarodowego, sędziowie i prawnicy. Gośćmi konferencji byli też przedstawiciele Konsulatu Generalnego Rumunii w Odessie i Konsulatu Generalnego RP w Odessie.

Pierwsze przemówienie wygłosił Pierwszy Wiceprezes Ukraiń- skiego Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego, Przewodniczący Europejskiego Komitetu ds. Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiego i Poniżającego Traktowania lub Karania, profesor nadzwyczajny Wydziału Prawa Międzynarodowego w Instytucie Stosunków Międzynarodowych na Kijowskim Narodowym Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki Dr Mykola Gnatovskyy. Następnie glos zabrała przedstawicielka Amerykańsko-Żydowskiego Połączonego Komitetu Rozdzielczego (American Jewish Joint Distribution Committee) Yana Elkina i dyrektor Muzeum Holokaustu w Odessie Dr Pavlo Kozlenko.

Zanim rozpoczęły się obrady zgromadzeni obejrzeli i wysłuchali „Kadisz” O. Halycha w wykonaniu artystów Olexii Semanishchev i Ilyi Zmeev. Sztuka ta stworzyła odpowiednią emocjonalną atmos- ferę konferencji.

W czasie pierwszej sesji prof. Mykola Gnatowski przedstawił referat, w którym zwrócił uwagę na znaczenie Konwencji z 1948 r. o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa dla zapobiegania zbrodni ludobójstwa i jej roli we wzmocnieniu międzynarodowego systemu sądownictwa karnego w zakresie międzynarodowej odpowiedzialności karnej za zbrodnię ludobójstwa.

Następnie profesor Uniwersytetu Warszawskiego Adam Redzik wygłosił referat o mało znanych kartach z życia autora koncepcji „zbrodni ludobójstwa” Rafała Lemkina, który był też głównym autorem projektu wspomnianej Konwencji ONZ o ludobójstwie. Referent zwrócił też uwagę na charakterystyczne cechy zbrodni ludobójstwa w koncepcji R. Lemkina oraz na koncepcję zbrodni przeciwko ludzkości według Herscha Lauterpachta. Porównał definicje obu zbrodni w kolejnych regulacjach prawa międzynarodowego, w tym w Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego, ale także w prawach krajowych.

Stały przedstawiciel prezydenta Ukrainy w Autonomicznej Re- publice Krymu, profesor Borys Babin omówił zagadnienie zbrodni ludobójstwa w kontekście zbrodni popełnianych na Krymie.

Pierwszą sesję zwieńczył referat szefa Centrum Międzynarodowych Praw Człowieka, profesora nadzwyczajnego Wydziału Prawa Międzynarodowego i Europejskiego, Wydziału Prawa, Narodowego Uniwersytet Akademia Kijowsko-Mohylańskia Myrosłowa Antonowicza, który skoncentrował się na porównaniu Holokaustu i Hołodomoru (Wielskiego Głodu na Ukrainie), jako dwóch zbrodni ludobójstwa. Referent argumentował dlaczego zbrodnię Hołodomoru należy uznać za zbrodnię ludobójstwa. Moderatorem sesji była prof. Natalia Hendel.

Sesję drugą rozpoczął referat szefa kancelarii Trybunału Konstytucyjnego Republiki Armenii, koordynatora Ormiańskiego Centrum Badań Prawnych ds. Ludobójstwa w Erewniu, dyrektora wykonawczego Międzynarodowego Centrum Analitycznego „Kultura Konstytucyjna” oraz Rady Powierniczej Ormiańskiego Muzeum Ludo- bójstwa Dr. Vladimira D. Vardanyana na temat międzynarodowych przepisów prawnych dotyczących zbrodni ludobójstwa. Mówiąc o stosunku współczesnych państw do oskarżeń o ludobójstwo, zauważył, że współczesna międzynarodowa wspólnota prawnicza uważa ludobójstwo za poważny międzynarodowy problem prawny.

Kolejny referat wygłosił profesor nadzwyczajny Wydziału Prawa w Wyższej Szkole Ekonomicznej dr Gleb Bogusz, który podniósł kwestię debaty nad tym, czy konieczne jest wypracowanie i zatwierdzenie nowej konwencji o ludobójstwie.

Wszyscy referenci zauważyli zalety, a także wady Konwencji z 1948 r. O zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa, koncentrując się na braku skutecznych mechanizmów wdrażania wspomnianej konwencji.

Główny konsultant ds. Badań w Instytucie Legislacji Rady Najwyższej Ukrainy, prof. Mychajło Baymuratow podkreślił znaczenie Holokaustu jako czynnika warunkującego tworzenie i rozwój międzynarodowego prawa humanitarnego. Z kolei kierownik Katedry Teorii i Historii Państwa i Prawa Międzynarodowego Uniwersytetu Humanitarnego (Odessa), prof. Natalia Krestowska przedstawiła emocjonalny raport na temat losów dzieci ofiar zbrodni ludobójstwa. Podkreśliła, że rozwój międzynarodowego prawa dzieci, którego głównym celem jest zapewnienie priorytetowego wsparcia dzieciom w skrajnych sytuacjach, jest ściśle związany z formowaniem pojęcia zbrodni ludobójstwa oraz mechanizmu jej zapobiegania i karania. Dzieci zazwyczaj stanowią połowę, a nawet więcej ogólnej liczby zgonów z powodu ludobójstwa. Ofiarami ludobójstwa są nie tylko dzieci zamordowane, ale także dzieci kalekie, dzieci pozbawione normalnych warunków życia i rozwoju, te, które były świadkami eksterminacji członków rodziny lub członków ich grupy, a nawet te dzieci, które zostały wciągnięte w popełnianie przestępstwa ludobójstwa przez dorosłych. Biorąc pod uwagę pewne luki w międzynarodowym mechanizmie prawnym w zakresie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa w związku z priorytetową ochroną dzieci, referentka zaproponowała przgotowanie i przyjęcie Protokołu dodatkowego do Konwencji o prawach dziecka w sprawie ochrony dzieci będących ofiarami ludobójstwa.

Moderatorem powyższego panelu był dr Mykola Gnatowski.

Poza panelem koordynator Południowego Centrum Regionalnego Ukraińskiego Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego, prof. Tymur Korotkyi oraz doc. Nataliia Hendel omówili doświadczenia związane z wykorzystaniem filmów pełnometrażowych w dyscyplinach nauczania „Międzynarodowe prawo karne”, „Międzynarodowe prawo humanitarne”, „Międzynarodowe prawo praw człowieka”, „Sądownictwo Międzynarodowe” i studia nad Holokaustem.

Drugi dzień konferencji rozpoczął się od wystąpienia głównego historyka Yad Vashem, szefa ośrodka Kantor na Uniwersytecie w Tel Awiwie, profesor Diny Porat. Poruszyła ona bardzo ważną kwestięniedopuszczalności negowania Holokaustu przez pryzmat prawa międzynarodowego i prawo krajowe.

Szef organizacji pozarządowej „Agenci zmian!” (Agents of Chan- ge!”), Koordynator modułu Jean Monnet „EU as a Global Actor and Agent of Change” dr Darina Dvornichenko przeanalizowała rolęUnii Europejskiej w zapobieganiu zbrodni ludobójstwa. Celem re- feratu było określenie osiągnięć i wyzwań w polityce UE mającej na celu zapobieganie ludobójstwu. Autorka przeanalizowała działania UE dotyczące wydarzeń w Myanmar i w regionie Darfur, a także przedstawiła zalecenia dotyczące poprawy skuteczności UE w kwe- stii zapobiegania ludobójstwu.

Następnie dr Mykola Pashkovskyi i Ekspert Funduszu Wsparcia Fundamentalnych Badań dr Liudmyla Pashkovska szczegółowo omówili rolę sądów krajowych w zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa, a także zagadnienie wdrażania międzynarodowych norm prawnych do ustawodawstwa krajowego na przykładzie zbrodni „Holodomoru” na Ukrainie.

Aspekt aksjologiczny był kluczowy w wystąpieniu profesora Wydziału Filozofii i Metodologii Wiedzy Odeskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Miecznikowa dr Oksany Dovgopolovej. Przedstawiła ona zagadnienie problemu zapobiegania zbrodniom ludobójstwa poprzez rozwój mechanizmów krytycznego rozumienia systemów wartości w społeczeństwie obywatelskim. Według mówczyni, nie analogie historyczne ale dokładna analiza hierarchii wartości uczestników debaty politycznej może ujawnić te elementy, które mogą prowadzić do zbrodni ludobójstwa.

Przewodniczący Kongresu Romów Regionu Odessa dr Serhii Iermoszkin szczegółowo opisał Kali Traš (również jako: Porajmos – w romskim Pochłonięcie, oraz Samudaripen), czyli nazistowskie ludobójstwo Romów – w aspekcie historycznym i międzynarodowo-prawnych i zwrócił uwagę na potrzebę ochrony praw mniejszości etnicznych na Ukrainie i we dzisiejszej Europie. Wskazał przykłady stowarzyszeń społeczności Romów i Sinti.

Radca prawny organizacji pozarządowej „10 kwietnia” Olena Prokopyshyna omówiła rolę mediów w podżeganiu do zbrodni ludobój- stwa poprzez mowę nienawiści.

Dyrektor Muzeum Holocaustu w Odessie dr Pavlo Kozlenko przedstawił uczestnikom konferencji nieznane fakty z historii procesu karnego przeciwko przywódcom faszystowskich władz w Bukareszcie w tym Antonesku z maja 1946 r., a także zbrodni popełnionych na terenie Odessy podczas II wojny światowej.

Podsumowujące przemówienie wygłosił prof. Tymur Korotkyi. Podkreślił profesjonalizm referatów i duże znaczenie konferencji. Zaproponował też aby konferencja odbywała się w Odessie w październiku rokrocznie. Propozycja spotkała się z poparciem uczestników konferencji.

Po zakończeniu części naukowej uczestnicy konferencji odwiedzili Muzeum Holocaustu w Odessie i miejsca pamięci o Holokauście. Złożyli hołd ofiarom Holokaustu w Odessie i Sprawiedliwym wśród Narodów Świata na Placu Prochorowskim. Konferencję zamknął Przewodniczący Odeskiego Regionalnego Związku Żydów – byłych Więźniów Getta i Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych Roman Shvartsman.

Sponsorami i partnerami konferencji byli: American Jewish Joint Distribution Committee, Kalustyan Odessa Armenian Cultural Cen- tre, Stowarzyszenie adwokatów „Barristers”, Fundacja «Професійний розвиток», European Law Company (Європейська правнича компанія).

Partnerami merytorycznymi konferencji byli: Agencja Prawna „Ukraińskie Prawo”, kanał telewizyjny A-1 (Odessa), wydawnictwo Phoenix (Odessa).


* Materiał przesłany przez organizatorów konferencji.


Przekład: Olga Stebelska